Bilgi Toplumuna Dogru Internet

Bilgi Toplumuna Dogru Internet

Mustafa Akgul
Bilkent Universitesi
akgul@bilkent.edu.tr

Popular Bilim Kasim 1995

Internet 7 milyon bilgisayari, 50 bin agi ve 30-40 milyon kullaniciyi iceren `aglarin agi' diyebilecegimiz bir bilgisayar agidir. Bilgisayardan korkmayan her vatandasin kullanabilecegi kolayliktaki araclariyla Internet bir iletisim, dayanisma, bilgi ve tecrube paylasim ortami, canli, dinamik, dagitik buyuk bir kutuphane; bir calisma, eglence ve ticaret ortami goruntulerine sahiptir. Toplumu olusturan cesitli birimler arasinda hizli, zahmetsiz iletisim ve bilgi paylasimi sagladigi icin toplumun demokratik surece katilmasi, farkli gorus ve onerilerin duyurulmasi, tartisilmasi, ve kamu yonetimin saydamlasmasi konusunda yeni olanaklar ortaya cikmaktadir. Cagi yakalamak isteyen toplumumuza Bilgi Toplumuna dogru kacirmamamiz gereken cok onemli bir firsat sunmaktadir.

Giris

Elektronik ve iletisimdeki hizli gelismeler dunyayi haberlesme acisindan kucuk bir koye donusturmektedir. Kisisel bilgisayarlarin ve is istasyonlarinin uygun fiyatla ve kullanimi rahat programlarla ortaya cikmasi yasam bicimimizi degistiren yeni teknolojileri ortaya cikarmistir. Bunlarin arasinda cd-rom, teletext, ve bilgisayar aglarini sayabiliriz. Gittikce artan bir sekilde, aglar sayesinde bilgili dunya vatandaslari olarak, kisisel ve toplumsal hayati belirliyen kararlar alip uygulayabiliyoruz. Ornegin dunyanin herhangi bir yerinden alisveris yapabilmekte; urunleri renkli ve dinamik olarak ekranda inceliyebilmekte, odemeyi kredi kartiyla veya banka hesabinizdan yapabilmektesiniz. Buna kendi ucak rezervasyonunuzu yapmak, bir dostunuza dogum gununde cicek gondermek, kitap ismarlamayi da ekliyebiliriz. Pek cok is kolunda isinizi evinizde yapma, veya baska sehirlerde birden fazla isi bir merkezden yerine getirmeyi de eklemek mumkun. Ozellikle arastirmacilar ve bilgiye gereksimi olanlar icin aglar hayati onem kazanmistir. Bilgisayariniza bagli bir modem sizin dunyaya acilan pencerenizdir: agin parcasi olan kutuphanelere, veri tabanlarina, universitelerin elektronik arsivlerine, tartisma listeleri ve haber guruplarinin arsiv ve tutanaklarina erisebilirsiniz. Aglar dunya uzerinde milyonlarca insanla kolay iletisim olanagi saglamaktadir. Devletin vergi, adli sicil, trafik, vs gibi veri tabanlarinin ag uzerinde olmasi devlet carkinin daha hizli ve etkin donmesini saglamaktadir. Bilgisayar aglarinin yayginlasmasi toplumu olusturan cesitli birimler arasinda hizli, zahmetsiz iletisim ve bilgi paylasimi sagladigindan toplumun demokratik surece katilmasi, farkli gorus ve onerilerin duyurulmasi, tartisilmasi ve kamu yonetiminin saydamlasmasi konusunda yeni olanaklar ortaya cikmaktadir.

Ilkokuldan universiteye, en kucugunden en buyugune ticari firmalara, halk kutuphanesinden ulusal kutuphanelere, belediyelere ve sivil toplum orgutlerine yayilmaya basliyan bilgisayar aglari bilgisayar egitiminden acik ogretime tum egitim sisteminde onemli degisiklikler meydana getirmek uzeredir.

Bilgisayar aglarinin yarattigi bir elektronik ag kulturu ortaya cikmaktadir. Mesafe kavraminin ortadan kalktigi, ve haberlesen kisilerin irk, renk ve etnik ozelliklerinin kaybolmasi sonucu, insanlar arasi onyargisiz haberlesmeye olanak saglamakta, ve ortak bir dunya kulturune dogru gitmektedir.

Bilgi Toplumu

Insanligin gelismesi Insanin dogayi bilgi ve teknoloji kullanarak kontrol etmesi ile olmustur. Diger bir deyisle gelisimin motoru, kisaca bilgi dedigimiz kuram, yontem, patent, lisans, surec vs. gibi insan tecrubesinin ve aklinin urunlerinin siniflandirilmis ve orgutlendirilmis toplamidir. Ilk insandan bu gune bilim, bilimsel bilgi ve teknoloji ureterek ve kullanarak geldik. (Tabii ki tum bunlarin sanatsal, toplumsal boyutlari da vardir.) Bilgi ve enformasyon uretimi ve kullanimi ve bunun dongu hizi gittekce artmistir ve artmaktadir.

Gelismis sanayi toplumlarinda genis anlaminda bilgi ve enformasyonla ilgili is kollarinda yogunlasmanin sonucunda Bilgi toplumu kavrami ortaya cikti. Kisaca egitim, arastirma, basin, media, bilgi toplama, isleme, sunma gibi is kollarininin toplamina Bilisim Sektoru diyoruz. Bilgi toplumu olmanin kosullarinin basinda Bilisim sektorunde calisanlarin toplam calisan nufus icinde en az \%40 oraninda olmasidir. Bilgi toplumuna iliskin onemli gozlemlerden biri arastirma gelistirmenin kazandigi oneme iliskin. Arastirma gelistirme cok uzmanlasmis, masrafli, getirisinin fazla olusu ve dongunun cok hizli olusudur. Bu gun gelismis ulkelerde arastirma gelistirme sirketlerinde calisanlarin yaridan fazlasinin doktorali insanlar olusu cok sik rastlanan bir olgudur. Zaten bilgi toplumunun kiriterlerinden biri de lise ustu egitim gormus nufus oraninin yuksek olusudur; en az \%25. Arastirma sonucunda bulunan kuramsal bilgiler cok kisa bir sure icinde uretim asamasina gelip, gunluk hayatimiza girmesidir. Bilgi toplumuna giriste gozlenen bir diger olgu ise, molekulerbiyoloji, mikroelektroniks, robotiks gibi yeni bilim dallarinin ortaya cikmasi ve hayatimiz icin cok onemli gelismeleri saglamasidir.

Bilgi toplumunun en goze carpan ozelligi telekomunukasyon ile bilgisayarda cok onemli gelismelerin olmasi, fiyatlarin dusmesi, ve bu ikisinin birleserek her boy bilgisayarin guclu, yetenekli hale gelmesidir. Eskiden sadece muhendislik veya muhasebe hesaplari yapilan bir arac olarak kullanilan bilgisayardan bir iletisim, eglence, egitim ve kisisel uretkenlik artiran araclari barindiran, konu ve uzmanligi ne olursa olsun, her kulturlu, bilgili vatandasin vazgecemeyecegi bir alet haline gelmistir.

Henuz tam olarak gerceklesmeyen Bilgi Toplumu icin kuramcilarin ongoruleri sanayi toplumundan farkli toplumsal bir yapinin ortaya cikmasidir. Gelisen iletisim teknolojileri sonucunda ortaya bilincli, bilgili, diyaloga dayali bir toplumsal beraberlik soz konusudur. Beklenen Katilimci Yonetimin agirlik kazanmasi, ve dogrudan demokrasiye dogru bir yonelistir. Kapitalizmin arz-talep kanunlarinin bilgili insanlarin gonullu beraberligi ile bir arac-amac ilkesi isiginda gecerliligini yitirmesi ongoruluyor. Burada tum dunyada biriken bilginin sinerjik etkisini gostermesi, ve degisim ekonomisinin sinerjik bir ekonomiye donusmesi ongoruluyor. Bir diger onemli beklenti ise globallesme: burada anlasilan sadece dunyanin tek bir pazar olusu degil, tum dunyanin tek bir topluluk olarak yasamasidir.

Bilgisayar Aglari ve Internet

Bilgi Toplumunda bilgisayar aglari toplumun candamaridir. Internet bizi bilgi toplumuna goturecek mekanizmalari icermektedir. Dusunen, konusan, ureten bir topluma giden yol Internet'den gecmektedir. Insanlar arasinda iletisim, dayanisma, bilgi ve tecrube paylasimina olanak saglayan Internet bizlerin dunya vatandasi olmasina yardim etmektedir.

Birden fazla bilgisayarin birbiriyle konusabilecek sekilde baglanmasina bilgisayar agi diyoruz. Bilgisayar aglarinin ilk amaci makinalarin kaynaklari ve yaratilan nesnelerin agdaki maki\-nalar arasinda paylasmaktir. Bir kullanici masasindaki PC-terminal-is istasyonu ile ag uzerindeki kaynaklari kullanabilmektedir. Bu ise kullaniciya makinasindan bagimsiz bir arayuz olanagi saglamaktadir. Diger bir deyisle, belirli bir programi veya veri tabanini kullanmak icin o programin yuklu oldugu makinanin basinda olmak gerekmiyor, veritabanini kullanicinin kendi makinasinda calisan bir program kullanabiliyor veya uzaktan kullanim ile (telnet, remote login) ilgili makinada program ve veritabanini kullaniyor.

Internet

Uluslararasi aglarin en onemlisi Internet'dir. \.Internet'in kokleri soguk savas yillarinda ABD Savunma Bakanliginin yaptirdigi bir arastirmaya dayanmaktadir. Nukleer bir savas sirasinda, pek cok bilgisayarin zarar gordugu bir ortamda haberlesmeyi mumkun kilmak icin tasarlanan bir sistemdir. Mesajlar kucuk paketlere bolunmekte ve basina adres ve parca bilgisi eklenerek, hedefe bilgisayar agindaki degismeleri gozonune alarak dinamik bir yol izleyerek ulasmaktadir. Bu arastirmanin sonuclari ARPANET denilen kucuk bir agda denenmis ve Kalifornia Universitesince gelistirilen BSD Unix isletim sistemiyle herkesin kullanimina acilmistir. Ama Internet'in bugunku onem ve boyutlarina ulasmasinin ana nedeni, Amerikan TUBITAK'i diyebilecegimiz NSF'in (Ulusal Bilim Kurumu) ulkenin degisik yerlerine yerlestirdigi oldukca pahali 6 adet Super Bilgisayarlari tum ulkedeki arastirmacilarin hizmetine sunmak icin bir ag kurmasiydi. Bu ag Internet haline geldi.

Internet tum dunyaya yayilmis irili ufakli 7 milyon kadar bilgisayardan olusan buyuk bir agdir. Kullanilan bilgisayar her marka ve isletim sisteminden gelebilir. Kelimenin dar kapsaminda Internet, TCP/IP kulanmasi ve hatlarin esas olarak surekli acik olmasi ile ag icindeki makinalar arasinda on-line elektronik nesne degisimine olanak saglar. Genis anlaminda Internet, gecit makinalariyla bagli tum aglari icermektedir.

Internet'de Kimler Var ?

Internet'de dunya olcusunde Universiteler, arastirma kurumlari, NASA, NBS, NIH gibi hukumet kuruluslari, bilgisayar sirketleri ve her konuda kucuklu buyuklu ticari kuruluslar, MCI mail, CompuServ, ATT mail, Apple Link gibi firmalar tarafindan isletilen ticari aglar, Birlesmis Mil\-let\-ler gi\-bi ulus\-lar\-arasi ku\-ru\-lus\-lar, AMS, IEEE, gi\-bi mes\-lek ku\-ru\-lus\-lari, basta ABD Kongre Ku\-tup\-hanesi olmak uzere ulusal, universite ve halk kutuphaneleri, cesitli ulkelerin merkezi hukumet birimleri (ABD, Japonya, Almanya, Macaristan, Avustralya, Fransa, Israil, ...), parlamentolar, siyasi partiler, yerel hukumetler, sivil toplum orgutleri, basin-tv kuruluslari, muzeler, mesleki ve ticari odalar, kisaca Ulusal ve Dunya elektronik toplumuna soyliyecek bir seyi olan herkes Internet uzerindedir veya olmak uzeredir.

Internet'i Kim Kullaniyor ?

Internet temelde kullanicilara hizli, guvenilir iletisim ve insan deneyiminin urunleri olan nesneleri paylasma olanagi verdiginden tum disiplin ve meslek guruplari Internet'i kullanmaktadir. Bilgisayarlarin ve Internet araclarinin gelismesi sonucunda bilgisayardan korkmayan kulturlu ve merakli her vatandasa Internet bir takim olanaklar sunmaktadir.

Internet Ne Sunar?

Internet kullanicilarina ve topluma su olanaklari sunar Kisaca Internet surekli gelisen henuz emekleme asamasinda olan, olabildigince dinamik, canli, demokratik, tum dunyaya genis olanaklar sunan bir mekanizmalar toplulugu, ve bir calisma, yayin, iletisim, paylasim ortamidir.

Nasil Baglanabiliriz

Internet servislerinden kisiler, ozel ve kamu kuruluslari yararlanabilir. Bunun icin Internet agi uzerinde bir bilgisayarda hesabiniz olmasi gerekir. Buyukce kuruluslar, kendileri bir ag uzerinde bir dugum olup kendi yerel agindaki tum kullanicilara internet servislerini sunabilirler. Ozellikle, dis dunyaya servis vermek isteyen kuruluslar icin dugum (node) olmak tek yoldur.

Kurum Olarak Baglanmak

Bunun icin once kurum adinin Internet isim uzayinda kayit olunmasi ve bir miktar Internet numarasi alinmasi gerekir. Bunu su anda Tubitak'dan alabilirsiniz. Bu, su anda Internet'e baglanmayi dusunmuyorsaniz da yapmanizda yarar olan bir asama. Telekomunukasyon baglantisini X.25 Turpak, kiralik-hat veya dial-up SLIP/PPP olarak yapabilirsiniz. Donanim olarak iyi kalite bir modem, bir yonlendirici, ve bir Unix turevi makina kurum olarak baglanmanizi daha kolay halletmenizi sagliyacaktir. Sayet Turpak disi bir baglanti var ise, yonlendirmeyi bir Unix makinasi ile de yapabilirsiniz.

Kurum olarak baglanmak once size yerel ag uzerindeki her kullaniciya alistigi dogal bilgisayar ortaminda, internet'in tum nimetlerini sunma olanagi verecektir. Boylece tum calisanlariniza Internet kutuphanesinden yararlanma ve dunya elektronik toplulugunun bir uyesi olma sansi veri\-yorsunuz.

Bunun da otesinde, kurum olarak Internet dunyasina katkida bulunma, elektronik yayin yapma, kendi tabelanizi asma, kendi urunlerinizi pazarlama, musterilerle hizli kolay bir iletisim olanagi sunmaktadir.

Internet ve Turkiye

Turkiye Nisan '93 den beri Internet'in parcasidir. Internete bagli 4-5000 makina ve 25-30 bin kullanici vardir.

Turkiyedeki Internet henuz emekleme asamasindadir. Internet'i bir DPT projesi kapsaminda baslatan TUBITAK-ODTU ekibi (TR-NET) buyuk gayretlerle belirli bir noktaya getirmistir. Ama, ulke genelinde koordinasyon eksikligi, gerekli yetki, mali gucle sahiplenecek kurumlarin olmayisi, yasal duzenlemelerin eksikligi, ilgisizlik ve bilgisizlik olabileceginin oldukca az bir miktarini gerceklestirebilmis durumdayiz.

Eylul basi itibariyle Ankara ve Izmir'de 64K'lik iki hatla yurt disi hattimiz var. Bu iki merkez arasinda koordinasyon henuz kurulamamis durumda. En azindan Ankara-Istanbul-Izmir arasinda bile bir omurga kurulamamis durumda.

Maalesef basinimiz Turkiye'deki Internet'i genelde gormezden gelip, batidan yaptigi cevirilerle Internet'i batidan alinacak bir eglence mekanizmasi olarak tanitmis; Turkiye icin onemi, sorunlari, gelisimi konularini goz ardi etmistir.

Su anda Internet'e bagli kurumlara bakarsak: Kibris'dakiler, yuksek teknoloji enstituleri ve liseler dahil 40 egitim kurulusu Internet'e bagli. Ama onemli bir kisminin yerel aglari henuz kurulmamis durumda. Cesitli Internet servisi veren kurumlardan (odtu, tubitak, tubitak-mam, ege u., bogazici u.) alinan tek bir hesapla olan internet baglantilarini saymazsak, sadece 32 firma Internet'de. Kamu'dan ise sadece 16 kurum Internet'e bagli. Bunlarin disinda Odalar Birligi internet'e bagli ve DYP ise baglanmak uzere.

Internet uzerinden servis veren kurumlar acisindan bakinca durum daha da kotu. Burda servis vermek de kasit, ilgili kurumun elindeki bazi bilgileri Internet araclari ile Internet dunyasina sunmasidir. Universitelerin hemen hepsi kendi web, gopher, ftp gibi servislerini kurmak uzereler. Ticari firmalar bu iste biraz cekingen davraniyorlar.

Kamuda ise bazilari servis verme cabasi icinde. Tubitak disinda, Merkez bankasi, MTA, GAP, DIE, Basbakanlik ve Disisleri Bakanligi servis veriyorlar. Milli Kutuphane, Kultur Bakanligi ve PTT servis verme hazirligi icindeler.

Ne Yapilmali ?

Bilgisayarlasma ve Internet cagdas demokratik bir toplum olma, bilim ve teknoloji ureten bir ulus olma cabamizin onemli araci ve parcasidir. Bu kadar hayati bir konuda toplumu olusturan cesitli kesim ve katmanlar, orgutler ve uzmanlarca konunun cesitli boyutlarinin enine boyuna arastirilip, tartisildiktan sonra bir toplumsal uzlasmaya varilmasi ve bunun Ulusal Bilgisayarlasma Master Plani olarak tescil edilmesi gerektir. Boyle bir plan bir Mega Proje olarak degerlendirilmelidir.

Boyle bir plan en azindan sunlari icermelidir:

Bu capta bir Ulusal Bilgisayarlasma Master Planinin siyasi partilerimizin programlarina, hukumet programlarina, 5 yillik plana ve yillik planlara girmesi vakti coktan gelmistir.

Kaynakca

  1. M. Akgul, Internet: Bilgiye Erisimin Yeni Arac ve Olanaklari, 1993, 1994, 1995 TR-NET yayini
  2. M. Akg\"ul, Egitim ve Arastirmada Bilgisayar Aglarinin Kullanimi, Bilisim'93, pp 165-171
  3. K. Cagiltay, Herkes Icin Internet, Haziran '94, TUBITAK, TR-NET
  4. Ed Korel, The Whole_Internet Users Guide and katalog, (O'Reilly & Assoc., ISBN 1-56592-063-5)
  5. H. Erkan, Bilgi Toplumu ve Ekonomik Gelisme , Is Bankasi yayinlari, 1993, ISBN 975-458-053-7