Bolum 2d. Usenet : Dunya Capinda Coklu Tartisma/Haberlesme Platformu

2d.1 Usenet Nedir?

Usenet, dunya uzerindeki milyonlarca ag kullanicisinin (internet/bitnet vb) cok degisik konularda haberler, yazilar gonderdigi bir tartisma platformudur. Kullanicilarin gonderdigi postalar (haber, degisik konularda yazi vb) Internet icin, NNTP (Network News Transfer Protocol) isimli bir internet protokolu kullanilarak iletilir. Bir kisinin gonderdigi bir ileti (mail, posta) hiyerarsik bir yapida dagitilir ve dunya uzerinde internet erisimi olan kisiler tarafindan bir Usenet Servis saglayicisi araciligi ile okunabilir. Usenet ileti trafigi internet hatlarinin yaninda, UUCP, BITNET gibi hatlar uzerinden de iletilebilir. Dolayisiyla, Usenet Internet'e ozgu degildir ama arakesiti buyuktur.

2d.2 Usenet bir kurulus mudur? Haber akisini/gruplari denetleyen bir yasal mekanizma var mi?

Hayir, Usenet bir kurulus degildir. Usenet uzerindeki haber akisini kimse kontrol etmez. Ancak, yerel usenet servis saglayicilari, bunyelerinde bulundurduklari grup sayilarini kontrol edebilir, bazi gruplari kendi listelerinden cikarabilirler. Ayrica, her usenet yerel sorumlusu (servis saglayicinin bulundugu yerdeki yerel sorumlu) kendi domain(ler)ini kontrol eder. Usenet'e gonderilen bir yazi dolayisiyla hakkinda dava acilan, hapse giren, para cezasina carptirilan insanlarin sayisi surekli artmaktadir. Elektronik ortamda olusan bu tip "suc" tesgil edici eylemlere karsi cezalandirilma yoluna gidilmesi ozellikle Amerika Birlesik Devletlerinde cok yaygindir. Bazi usenet gurublari "moderated" dir, yani iletiler haber grubundan sorumlu bir kisiye gonderilmekte, o ise toplu olarak onlari dagitima sokmaktadir. Iletileri amaca uygunluk acisindan dogal olarak bir denetim uygulamaktadir. "unmoderated" usenet gruplarinda ise boyle bir denetleme yoktur.

2d.3 Usenet uzerinde milyonlarca ileti nasil birbiriyle karismaz?

Usenet uzerinde, cok degisik konulara gore olusturulmus hiyerarsik bir yapi vardir. Ileti gondermek isteyen bir kullanici da, bu hiyerarsik yapi icinde, icerigine gore, iletisini bir haber grubuna (news group) gonderir.

2d.4 Usenet grup hiyerarsisi nedir?

Usenet yapisi icinde onbinlerce haber grubu vardir. Haber gruplari soc.culture.turkish, rec.sports.soccer gibi isimler alir. Burada goruldugu gibi, ust seviyede bazi gruplasmalar vardir. Bunlardan bazilari:

     alt   -> Alternate (bu seviyenin altinda her turden grup vardir)
     bit   -> bitnet listserv gruplari
     comp  -> bilgisayar ile ilgili gruplar
     sci   -> bilimsel gruplar
     soc   -> sosyal tartisma gruplari
     info  -> bilgi (faq-lar gibi) gruplari

Her alt grubun altinda baska alt gruplar da vardir. Bu, hiyerarsik olarak dallana dallana ilerler (agac yapisi). Ornek vermek gerekirse,

     comp                                       soc
     comp.os                                    soc.culture
     comp.os.linux                              soc.culture.turkish
     comp.os.linux.admin                        soc.culture.usa  
     comp.os.linux.hardware                     soc.history
     ......                                     .....

2d.5 Usenet haberlerini nasil okurum?

Internete erisim seklinize ve calistiginiz bilgisayar ortamina bagli olarak degisebilir. Ancak, her durumda, NNTP protokolu kullanan bir kullanici arayuz programi ile, bu platformlara erisilmesini olanakli kilan bir USENET servis saglayicisi uzerinden haber okuma yapilir. Turkiye'de iki tane news servis saglayici vardir:news.metu.edu.tr (ODTU, Ankara) ve news.ege.edu.tr (Ege Univ., Izmir). Servis saglayicilar, genellikle, kendi civarlarindaki birimlere okuma/ileti gonderme yetkisi verirler. Genellikle, news programinizda, usenet servis saglayicisinin internet domain adini vermeniz gerekir (News Server).Bu programlara, Unix ortamlar icin tin, vm-cms icin netnews ya da NNR (NetNews Reader), PC'den yapilan slip/ppp baglantilar icin Trumpet NewsReader, WinWn, Nx ornek olarak gosterilebilir. Bu programlar, hiyerarsik grup yapisi icinde, grup isimlerine gore haberleri toplar ve okunmaya hazir hale getirir. Ayrica, Netscape, Mosaic gibi WWW Browser'lar yoluyla da, soz gelimi, news://news.metu.edu.tr benzeri bir URL ile haber ortamina erisilebilir. (Bkz WWW)

2d.6 Elimin altinda kullanabilecegim bir usenet programi yok. Hala bu haberleri takip etme, okuma sansim var mi?

Evet, var. GOPHER uzerinden USENET'e erisebilirsiniz. Gopher istemci programinizi gopher.metu.edu.tr'ye yonlendirin (gopher gopher.metu.edu.tr) ya da yerel Gopher'inizdan gerekli linkleri takip ederek Metu Gopher'a ulasin. Buradan da ana menuden "Gateway to Other Services"i secin; daha sonra gelen menuden de "USENET News" secenegini secerek Usenet haberlerine ulasmaniz ve grup hiyerarsisi icinde istediginiz grubu secerek haber okumaniz mumkundur.

2d.7 Bir gruba nasil ileti gonderebilirim?

Kullandiginiz usenet erisim programlarinin Post Article/Send Article/Reply gibi seceneklerini kullanarak gonderebilirsiniz. Ancak, bunun icin, baglandiginiz USENET servis saglayicisinin sizin bulundugunuz domain-e ileti gonderme yetkisi vermesi gerekmektedir.

2d.8 Bir gruba nasil uye olabilirim?

Olamazsiniz. Eger bir grup sizin USENET servis saglayicisi tarafindan aliniyorsa, o gruba gelen iletileri okursunuz. Istisna bir durum olarak, bazi listserv/listproc listeleri de usenet gruplari olarak yer almaktadir. Bu durumda ilgili listserv/listproc listelerine uye olarak adresinize iletilerin gelmesini saglayabilirsiniz.

2d.9 FAQ nedir?

FAQ- Frequently Asked Questions (Cokca Sorulan Sorular). Usenet gruplari hiyerarsik olarak belirli alanlara bolunmustur (havacilik, edebiyat, avrupa futbolu vb gibi). Her grupta, kisilerin merak ettigi ve degisik kisilerin degisik zamanlarda cokca sordugu bazi sorular vardir. Bu tip sorular ve diger bazi temel konular toplanip genellikle soru-cevap seklinde duzenlenmis dokumanlar hazirlanir (su an okuyor oldugunuz dokuman gibi). Ve bu dokumanlar, gruba periyodik olarak gonderilir. Bu dokumalara FAQ (CSS) dokumanlari denir. Boylece, tartisilan konularla ilgili temel sorulari olanlarin once bu dokumanlari incelemeleri, eger orada aradiklari cevabi bulamamislarsa o zaman bir ileti ile grubu takip eden diger kullanicilara bu sorularini sormalari amaclanir. Bu, hem internet ileti trafigini rahatlatir, hem de insanlar gereksiz yere zaman kaybina ugramadan aradiklari bilgiye daha kolay ulasirlar.

2d.10 Tum gruplara ait FAQ'lari nasil alip okuyabilirim?

Merak ettiginiz bir konuda mutlaka bir newsgroup vardir. Dolayisiyla, sorularinizi sormadan once, o gruba ait FAQ dokumanina bakmak yapmaniz gereken ilk is olmalidir. Bu dokumanlarda, size daha ayrintili bilgiler saglayacak ilave referanslar da vardir. Butun gruplara ait FAQ dosyalari, 'news.' grup hiyerarsisi altinda bulunabilir. Bu dosyalara FTP ile de erismek mumkundur. ftp://ftp.metu.edu.tr/pub/mirrors/faq dizininde, grup isimlerine gore FAQ dosyalari bulunmaktadir. Bu dosyalar, belirli araliklarla yeniden gonderilirler (guncelleme,update). FAQ'larin listesi uzerinde Web icinden tarama yapabilirsiniz. Bilkent Arsivinde onemli olcude FAQ vardir. ftp://ftp.bilkent.edu.tr/pub/INFO/FAQ ile ftp ile erisilebilinir. FAQ dosya isimleri uzerinden bilserv ve jughead ile tarama yapmak mumkundur. FAQ'larla ilgili cesitli Wais sunuculari vardir.

2d.11 Ben de bir news grubu olusturabilir miyim?

Neden olmasin? Kesinlikle evet!!. Yerel gruplarin olusturulmasi, o domain yonetiminin kararina baglidir. Bu gibi gruplar sadece yereldirler ve dunya capinda ileti trafikleri yoktur. (metu ya da ege gruplari gibi). Uluslararasi gruplar olusturmak icin, oncelikle bu grubun mevcut olup olmadigina bakin. Binlerce degisik grup arasinda sizin kafanizdaki grup ta halen var olabilir. Eger yoksa, bundan sonrasi, grup onerinizi degisik haber gruplarinda duyurmak, oylama yapmak, evet/hayirlari saymak vb ile dolu bir cok prosedur yapmaniz gerekmekte. Bu konu ile ilgili ayrintilar 'news.groups' grubunda bulunabilir.

2d.12 Konusmalarda sIkca enteresan karakterler goruyorum. :-) gibi. Bunlar ne anlama gelir? CSS'nin, INTERNET - GIRIS kisminda bu sorunuzun cevabini bulacaksiniz :-)

2d.13 Usenet Ahlaki

Usenet, milyonlarca kisinin takip ettigi bir platformdur. Oncelikle, gonderilen iletilerin, karsimizdaki kisilerin kisilik haklarini zedelemeyecek sekilde olmasina dikkat etmeliyiz. Kufur, (ortalama) genel ahlaka aykiri iletiler, asiri propagandalar vb. pek cok ulkede suc sayilmaktadir ve bu tip davranislar sIkca cezalandirilmaktadir. Cogu durumda ceza, bulundugunuz merkezin usenet iletilerini almasini engellemek, sizin kullanici numaraniz ve internet erisiminizin gecici/surekli kapatilmasi olmakla beraber son yillarda sIkca federal hukumetler bazinda (hapis/para) cezalari da gorulmeye baslanmistir.

Usenet isteyenin istedigini soyleyebildigi bir platform degildir. Karsimizdaki kisilerin haklarina saygi gostermeliyiz. Usenet, ticari markalarin reklamini yapabilecegimiz bir ortam da degildir cunku Internet'in bu tur ticari kullanimi Internet kullanim kurallarina uygun degildir.

Hayatiniz boyunca goremeyeceginiz, dunyanin bir ucundaki kisilerle degisik konularda konusmak, fikir alisverisinde bulunmak ancak bu ortamlar ile mumkundur. Bu yuzden, bilincli bir usenet kullanimi cok onemlidir.

( Ana Menu'ye Donus... )