WWW, Web, ya da W3 (World Wide Web), yazi, grafik, ses, film gibi pek cok farkli yapidaki verilere kompakt ve etkilesimli bir sekilde ulasmamizi saglayan bir coklu hiper ortam sistemidir. Hiper ortam, bir dokumandan baska bir dokumanin cagirilmasina (navigate) olanak saglar (ic ice dokumanlar). Butun bu farkli yapidaki veriler uygun bir standart ile bir arada kullanilip bir WWW Listeleyicisi'nde (WWW Browser) goruntulenebilir. WWW'in diger bir islevi de, oteki bazi internet servislerini kendi icerisinde barindirmasidir (ftp, gopher, news, wais gibi).
WWW Servis sunuculari bu isi HTML (Hyper Text Markup Language) denen bir programlama dili yorumlayicisi kullanarak yaparlar. HTML, TeX'e benzeyen bir yorumlayici programlama dilidir. Bu dil, daha cok, yazili bir dokumani formatlamak ile ilgili komutlar icerir. Ornegin su an okudugunuz dosya bu dil ile yazilmistir.
2h.3 WWW ile bu kadar farkli veri yapilari nasil bir arada kullanilabilir?
WWW sistemlerine erisimi saglayan programlar (WWW Listeleyicisi, Browser) cogunlukla olarak grafik tabanlidir (GUI) ve coklu hiper ortami olusturan bilesenler (linkler) uzerine gelip fare ile bir kere tiklatma ile ilgili veriler ekranda goruntulenir. Hiper dokumanlar bazi anahtar kelimeler ya da cumleler ile birbirlerine baglidir. Ekrana gelen bir dokuman icinde baska dokumanlara, ya da internet uzerindeki baska bilgisayarlardaki dokumanlara linkler varsa bu kisimlar normal yaziya gore daha farkli gorunur. Bu alanlara fare ile tiklatmak ilgili bilgiyi ekrana listelemek icin yeterlidir. Gelen bilgi uzerinde de baska verilere/dokumanlara linkler olabilir.
Burada onemli nokta, kullanici, her bir verinin/dokumanin tam olarak nerede oldugunu bilmek zorunda degildir. Yukarida anlatildigi gibi, dokumanlara linkler olabilecegi gibi resimlere, hareketli goruntulere (film), ses dosyalarina, grafiklere de linkler olabilir. Onemli diger nokta da, bir link ile bagli dokuman ayni merkezde olmayabilir, aksine dunyanin diger ucunda internete bagli baska bir bilgisayarda da olabilir.
2h.4 WWW servislerine nasil erisilir?
WWW servislerine "Web Browser" (Web Listeleyicisi) adi verilen kullanici ara birim programlari ile erisilir. 1994'un sonlarina en populer ve yaygin kullanimi olan Web Browser Mosaic idi. Bu yuzden WWW denildiginde Mosaic akla gelir(di). Mosaic, NCSA'da (National Center for Supercomputing Applications) gelistirilen bir Web Browser'dir ve hala yaygin olarak kullanilmaktadir. Mosaic'i pek cok ortamda bulmak mumkundur(windows/unix/mac/).
Mosaic programini gelistiren kisiler daha sonra NCSA'dan ayrilip ayni isi yapan daha guclu ve kullanimi iyi ticari bir yazilim gelistirmeye basladilar. Bu programin adi Netscape. Netscape'in disinda NCSA'dan lisansli 4 Mosaic turevi vardir. Yarica Einet'in gelistirdigi Mac ve Windows ortami icin MacWeb, WinWeb, Windows altinda calisan Cello, X11 altinda calisan, Chimera, VIOLA, Midas, Unix ve VMS vt100 altinda ve DOS'da calisan Lynx, VM'lerde Albert gibi yazililar vardir. W30'un gelistirdigi arena daha geliskin bir browser olmayi hedeflemektedir.
URL (Unform Resource Locators), Web Browser'lar icinden bir www servisine ya da diger bazi internet servislerine yonlendirme yapan komut formatidir. Web Browser icinden 'Open URL' ya da 'Open Location' seklinde bir secenek uzerinden uygun URL satirlari verilerek;
erisimi yapilabilir. unix icin lynx kullanarak, bu URL'ler bir parametre gibi verilir (lynx [URL satiri]). Asagida ornek URL satirlari gorulmektedir:
Web Erisimi : http://www.tubitak.gov.tr/form/index.html
http://www.metu.edu.tr/METU/CC/OL/atlas.html
http://www.itu.edu.tr
http://www.itu.edu.tr/FAC/AER/AER/AER.HTML
Gopher : gopher://gopher.itu.edu.tr:70//11//inet-turkey
gopher://gopher.bilkent.edu.tr
gopher://gopher.metu.edu.tr
News : news:comps.os.linux
FTP : ftp://ftp.metu.edu.tr/pub/mirrors/cica/winsock
ftp://akgul:xxx@info.bilkent.edu.tr
URL satirlarina dikkat edilirse, http, gopher, news ve ftp seklinde tanitici kelimeler URL satirlarinin basina gelmektedir. Web erisiminde browser tarafindan goruntulenen baska verilere linkler iceren hiper text dosyalarin uzantisi .html'dir. Eger browser tarafindan listelenecek html dokuman ismi verilmezse, o www servis saglayicisina ait ilk giris sayfasi gelir. Buradan uygun linkler takip edilerek istenilen bilgilere kolayca ulasilabilir. Gopher erisiminde de eger sadece gopher servis saglayicisinin adresi verilmisse karsimiza o servisin Ana Gopher Menusu cikacaktir.
2h.6 WWW uzerinden nasil FTP yaparim?
URL satirini uygun vererek hem anonymous ftp hem de normal FTP yapmak mumkun. Boyle bir URL satirinin genel formati :
seklindedir. port_no verilmezse 21 olarak alinir (FTP port). user:pw verilmezse, bu, anonymous ftp demektir. Asagidakiler ornek URL'lerdir.
WWW istemcisinin (Netscape, lynx, mosaic gibi), bir WWW Servisine baglandiktan sonra tek seferde transfer ettigi kompozit tum verilerden olusan sayfadir. Bu sayfadaki bilgiler kompozittir, cunku hem grafik/resim bilgileri, hem normal text, hem ses, hem baska merkezlere ve baska dokumanlara linkler olabilir. Bu, o www servisinin ilk sayfasi ise, "home page" olarak da adlandirilir. web sayfalarinin dosya uzantileri ".html" dir. home page'ler icin dosya adi genellikle "default.html" olmaktadir.
2h.8 "Virtual Libraries" nedir?
"Virtual Libraries", Gopher'daki "Subject Trees"'in Web karsiligidir. Burada, Web ile erisilebilen merkezlerdeki bilgiler konulara gore madde madde gruplanmis ve buralara linkler konmustur. Bu sekilde olusturulan yapilara "virtual library" denir. Yani, hipotetik bir kutuphane. Hayali degil!!! Gercek. Virtual Libraries'lerde anahtar kelimeler uzerinden tarama yapmak ta mumkundur.
Genellikle, populer virtual libraries'ler WWW istemcisinin ana menu sisteminde bulunurlar ve cok kolay bir sekilde buralara erisim mumkun olmaktadir ya da, degisik Web servislerinin home page'lerinde (ilk gelen web sayfasi) buralara linkler vardir. Bazi populer Virtual Libraries'ler :
olarak verilebilir. Bu ve benzeri onlarca kutuphaneye Bilkent Web Server ve Tubitak SRDC Web Server uzerinden ulasmak mumkundur. Bilkent Web Server 'in home page'inden (http://www.bilkent.edu.tr);
basliklari altinda bu Virtual Library'lere erisilebilir. Benzer sekilde, SRDC Web Server (http://www.srdc.metu.edu.tr) home page'den;
2h.9 WWW ile aradigim bir bilgiye en kolay nasil ulasirim?
WWW uzerinde yapilan tarama mekanizmalari "Search Engine" olarak adlandirilir. Gopher uzerinden yapilan taramalarda oldugu gibi, ya verilen anahtar kelimenin gectigi "konu basliklarina gore" tarama yapilir, ya verilen anahtar kelime tum dokuman(lar)da aranir, ya da bir veri tabani ve indeksleme sistemi kulanilarak tarama yapilir. Hepsinde de bulunanlar kullaniciya listelenir ve daha sonra istenilirse bu dosyalar alinabilir. WWW ile tarama yapan sistemler cok buyuk bir hizla gelismektedirler. Bilkent WWW Server ve SRDC WWW Server'da Lycos, Web Worm, WebSearch, Gatech Search Engine vb. gibi degisik merkezlerdeki tarama sistemlerine linkler vardir.
SIkca kullandigimiz servislere ait URL satirlarini saklamamimizi, boylece tek seferde o uzun URL satirini yazmadan ilgili servise erismemizi olanakli kilan bir ozelliktir ve tum Web Browser'larda bulunur. Browser'lardaki "Add Bookmark" benzeri bir secenek kullanildiginda o an bulundugumuz noktaya ait URL satiri bir "Bookmark" olarak kaydedilir. Bookmark'lari harici (bir yere bagli degilken) olarak ta olusturmak mumkundur.
Dos/Windows icin bu isi yapan bir program var. ftp://ftp.metu.edu.tr/pub/mirrors/cica/winsock/msntcn15.zip
Bu, daha cok netscape/mosaic ile FTP yaparken karsimiza cikar. Soz gelimi, .GIF uzantili bir resim dosyasina link varsa ve biz bu linki belirten yolu secmissek (uzerine gelip fare ile tiklayarak) normal olarak browser o resimi ekrana goruntulemeye calisir. Bu dosyayi diske saklamak icin uzerine gelip klavyedeki SHIFT tusuna basili durumda iken SOL fare tusunu tiklatirsak ilgili dokuman diske saklanacaktir. Mosaic'te 'Save to Local Disk' seklinde bir secenek te bulunmaktadir. Bu secilerek tum transferlerin diske olmasi da saglanabilir.
2h.13 Netscape'teki "Preferences" altinda bulunan kisimlar nasil doldurulur?
(ileriki surumlerde anlatilacaktir)
2h.14 Netscape konfigurasyonunu nasil ayarlayabilirim?
(ileriki surumlerde anlatilacaktir)
2h.15 Mosaic ve Netscape arasindaki farklar nelerdir?
(ileriki surumlerde anlatilacaktir)